Dok je najveći dio pažnje evropskih država i NATO-a usmjeren na rat u Ukrajini, politička i sigurnosna nestabilnost na Zapadnom Balkanu mogla bi otvoriti dodatni prostor za ruski pritisak na Zapad, smatra ukrajinski sigurnosni stručnjak i general-major u rezervi Mykola Zentsov.
U analizi koju je objavila ukrajinska državna novinska agencija Ukrinform, Zentsov Bosnu i Hercegovinu opisuje kao jednu od posebno osjetljivih tačaka u regionu. Istovremeno, dio njegovih navoda o ruskim operativnim mrežama i mogućim budućim scenarijima predstavljaju procjene autora i nisu nezavisno potvrđene činjenice.
„Drugi front“ za destabilizaciju Evrope?
Zentsov smatra da političku krizu u Bosni i Hercegovini treba posmatrati u širem kontekstu odnosa Rusije i Zapada.
Prema njegovoj procjeni, ozbiljnije zaoštravanje na Balkanu moglo bi zahtijevati dodatni angažman Evropske unije i NATO-a, čime bi dio političke, sigurnosne i obavještajne pažnje bio preusmjeren sa istočnog krila Evrope.
„Dok je pažnja Zapada prikovana za rat Rusije protiv Ukrajine, na Balkanu se formira još jedno potencijalno žarište nestabilnosti“, navodi Zentsov.
On smatra da bi eventualna destabilizacija Bosne i Hercegovine mogla imati posljedice koje bi daleko prevazišle granice same zemlje.
Složeni dejtonski sistem kao tačka ranjivosti
U središtu Zentsovljeve analize nalazi se politički sistem uspostavljen Dejtonskim mirovnim sporazumom.
Bosna i Hercegovina sastoji se od dva entiteta, Federacije BiH i Republike Srpske, dok Brčko distrikt ima poseban status. Na državnom nivou postoje zajedničke institucije, uključujući jedinstvene Oružane snage Bosne i Hercegovine.
Zentsov smatra da je složeni poslijeratni sistem omogućio tri decenije mira, ali da istovremeno ostavlja prostor za političke blokade i pokušaje slabljenja državnih institucija.
Posebno izdvaja Milorada Dodika i njegove dugogodišnje političke veze s Moskvom.
„Salami-secesija“ kao mogući model
Jedna od centralnih teza ukrajinskog stručnjaka jeste da eventualni ruski cilj ne mora biti trenutno proglašenje nezavisnosti Republike Srpske.
Umjesto toga, Zentsov govori o takozvanoj „salami-secesiji“, odnosno postepenom slabljenju državnih institucija kroz niz pojedinačnih poteza koji sami po sebi ne predstavljaju formalno otcjepljenje.
„Ruske specijalne službe razvile su na teritoriji Republike Srpske infrastrukturu podrške takozvanoj salami-secesiji – postepenom ograničavanju suvereniteta umjesto jednokratnog proglašenja nezavisnosti“, tvrdi Zentsov.
Za ovu tvrdnju u analizi nisu ponuđeni javno provjerljivi dokazi, zbog čega je treba posmatrati kao njegovu sigurnosnu procjenu.
Zentsov upozorava i na mogućnost eventualnog ponovnog formiranja zasebnih oružanih struktura u Republici Srpskoj.
Takav potez predstavljao bi ozbiljan udar na postojeći ustavni i sigurnosni poredak BiH, s obzirom na to da danas postoje jedinstvene Oružane snage Bosne i Hercegovine.
Tvrdnje o ruskim kampovima i obuci
Dio analize posvećen je ranijim izvještajima o kampovima u kojima su, prema svjedočenjima učesnika i navodima istraživača, pojedinci iz regiona prolazili obuku povezanu s ruskim strukturama.
Zentsov ide korak dalje i tvrdi da postoje šire mreže radikalnih struktura koje bi mogle biti iskorištene za izazivanje incidenata.
„Pod pokrićem ‘pravoslavnih bratstava’, motociklističkih klubova i sportskih organizacija stvorena je mreža radikala koji su prošli obuku kod ruskih instruktora i spremni su za oružane provokacije“, navodi on.
Ni ove tvrdnje nisu u cijelosti nezavisno potvrđene i treba ih posmatrati u kontekstu autorove procjene mogućih sigurnosnih scenarija.
Ruski utjecaj kroz cyber i informacijske operacije
Zentsov značajan dio analize posvećuje ruskom informacijskom, cyber i obavještajnom djelovanju na Balkanu.
Kao primjer navodi Beogradski centar za bezbjednosnu politiku, koji je bio meta cyber operacije povezane s grupama koje zapadne sigurnosne institucije dovode u vezu s ruskim obavještajnim strukturama.
Prema Zentsovljevoj procjeni, ruski utjecaj u regionu ne ostvaruje se samo kroz direktne političke kontakte, već i putem informacijskih kampanja, cyber operacija i različitih mreža utjecaja.
U tom kontekstu spominje i Rusko-srpski humanitarni centar u Nišu. Zapadni zvaničnici i analitičari ranije su izražavali sumnje u mogućnost njegove šire obavještajne namjene, dok su Rusija i Srbija takve tvrdnje odbacivale.
Beograd i koncept „srpskog sveta“
Rusija, prema Zentsovljevoj analizi, nije jedini faktor koji utiče na političku situaciju u regionu.
Posebno izdvaja Srbiju i koncept „srpskog sveta“, koji različiti politički akteri tumače na različite načine.
Prema njegovoj procjeni, intenzivne političke, infrastrukturne i ekonomske veze Srbije i Republike Srpske mogu dodatno povezivati taj prostor bez formalne promjene međunarodno priznatih granica.
Autor značajnu ulogu pripisuje i Ruskoj i Srpskoj pravoslavnoj crkvi, tvrdeći da se kroz dio vjerskog diskursa promovira ideja zajedničkog pravoslavnog i slavenskog prostora nasuprot Zapadu i NATO-u.
Ipak, najteže tvrdnje o korištenju vjerskih struktura za prikriveno finansiranje ili operativno djelovanje ruskih agenata nisu potkrijepljene konkretnim dokazima u samoj analizi.
Zašto Zentsov posebno izdvaja Brčko?
Najdramatičniji dio analize odnosi se na Brčko distrikt.
Razlog je njegov izuzetno važan geografski položaj. Brčko se nalazi između istočnog i zapadnog dijela Republike Srpske i predstavlja ključnu tačku teritorijalne povezanosti.
Distrikt ima poseban status unutar Bosne i Hercegovine i vlastite institucije lokalne samouprave, dok međunarodna supervizija nad Brčkom i dalje formalno postoji.
Zentsov smatra da bi upravo ovo područje moglo postati jedna od najosjetljivijih tačaka u slučaju ozbiljne sigurnosne eskalacije.
„Među scenarijima vojne eskalacije eksperti najčešće razmatraju pokušaj srpskih snaga da probiju koridor kroz Brčko kako bi povezale istočne i zapadne teritorije“, navodi on.
Takav scenario predstavljao bi dramatičnu eskalaciju, ali nema javne potvrde da se takva operacija trenutno priprema.
Kriza u BiH mogla bi imati šire posljedice
Zentsov smatra da bi ozbiljna sigurnosna eskalacija u Bosni i Hercegovini vrlo brzo postala pitanje šire evropske sigurnosti.
Posebno ukazuje na činjenicu da je Hrvatska članica NATO-a, dok je Bosna i Hercegovina domaćin međunarodnog sigurnosnog prisustva, uključujući EUFOR.
Prema njegovoj procjeni, svako ozbiljnije zaoštravanje na Balkanu moglo bi zahtijevati dodatne resurse evropskih država i NATO-a u trenutku kada su njihovi kapaciteti već snažno angažovani zbog rata u Ukrajini.
„Za Kremlj svako zaoštravanje na Balkanu znači odvlačenje pažnje i resursa Evrope i NATO-a od rusko-ukrajinskog rata“, smatra Zentsov.
Poziv na preventivno djelovanje
Zbog svega navedenog, ukrajinski general-major smatra da Zapad ne bi trebao čekati da politička kriza u BiH preraste u ozbiljnu sigurnosnu krizu.
Među mjerama koje zagovara navodi jačanje međunarodnog sigurnosnog prisustva u najosjetljivijim područjima BiH, sankcionisanje aktera koji podrivaju poslijeratni poredak te intenzivniju saradnju evropskih sigurnosnih i obavještajnih službi u praćenju ruskih mreža utjecaja.
Njegova osnovna poruka jeste da političku nestabilnost u Bosni i Hercegovini treba posmatrati u širem kontekstu evropske sigurnosti, a ne samo kao unutrašnji politički problem.
„Balkan se ne smije ostaviti izvan fokusa. Historija Evrope više puta je pokazala da balkanske krize rijetko ostaju isključivo regionalne“, zaključuje Zentsov.
Prema njegovoj procjeni, upravo zbog toga Zapad treba djelovati preventivno, prije nego što Bosna i Hercegovina postane novo područje direktnog geopolitičkog sukobljavanja Rusije i Zapada.
