Predloženi zakonski prijedlog “Serbia Act” (H.R. 10183) predstavlja dosad najozbiljniji bipartisan pokušaj u američkom Kongresu – pod pokroviteljstvom republikanca Joea Wilsona i demokrate Williama Keatinga – da se redefiniše i uslovi vanjska politika SAD-a prema Srbiji.
Prijedlog je proizašao iz kombinacije unutrašnjopolitičkih kriza u Srbiji (protesti, urušavanje nadstrešnice u Novom Sadu) i spornih vanjskopolitičkih poteza Beograda (približavanje Rusiji, Kini i Iranu).
ključne odredbe zakona po članovima navedene su u nastavku.
Ključne mehanike i zahtjevi zakona
- Finansijske i vizne sankcije (Član 4): Aktivacija Izvršnih uredbi 14033 i 14024, kao i Zakona o demokratiji Zapadnog Balkana. Sankcije su usmjerene protiv pojedinaca koji ugrožavaju mir, stabilnost, demokratske procese, ili krše Daytonski, Ohridski i Prespanski sporazum, te odluke OHR-a i Tribunala u Hagu.
- Obavezni obavještajni izvještaji (Član 5): U roku od 180 dana, State Department i obavještajne službe (DNI, DOD) moraju predati nejavni izvještaj o obimu ruskog i kineskog utjecaja u Srbiji (političkog, ekonomskog, sigurnosnog i energetskog) te procjenu rizika po interese NATO-a i EU.
- Uslovljavanje Strateškog dijaloga (Član 6): Zabranjuje se učešće američkih zvaničnika i trošenje budžetskih sredstava za Američko-srpski strateški dijalog ukoliko se na svakom sastanku eksplicitno ne razmatraju:
- Odnosi Srbije s Rusijom, Kinom i Iranom.
- Slobodni i pošteni izbori.
- Borba protiv korupcije i vladavina prava.
- Sloboda medija i okupljanja.
- Kriteriji za dodatnu američku pomoć (Član 7): Bilo kakav napredak u bilateralnoj, vojnoj ili ekonomskoj pomoći uslovljava se pismenom potvrdom Predsjednika SAD-a Kongresu da je Srbija ostvarila napredak u nezavisnosti pravosuđa, medijskim slobodama i usklađivanju vanjske politike s EU i NATO-om.
- Vremenski okvir (Član 8): Zakon ima “sunset” klauzulu – prestaje važiti 5 godina nakon stupanja na snagu.
Šta zakon “Serbia Act” znači za Beograd i regiju?
| Oblast | Pritisci i uslovi iz zakona |
| Unutrašnja politika | Zahtijeva se nezavisna istraga nesreće u Novom Sadu (1. novembar 2024.) i procesuiranje prekomjerne upotrebe sile nad demonstrantima. |
| Vanjska politika | Direktno se targetiraju veze s Teheranom (poput slanja delegacije na sahranu Alija Hamneija), Pekingom i Moskvom, uz zahtjev za usklađivanje s EU/NATO sankcijama. |
| Regionalni utjecaj | Jasna opomena političkim akterima u Srbiji i Republici Srpskoj da je svako podrivanje Dejtonskog sporazuma ili entitetsko preuzimanje nadležnosti podložno direktnim sankcijama SAD-a. |
